Camiel Jansen toespraak ‘De Staat van de Nederlandse Nieuwe Muziek 2026’

Dit bericht verscheen eerst op Gaudeamus.nl.

Een deur in een oneindig lange, witte ruimte, zonder ramen en zonder plafond gaat langzaam open, en een jonge componist zet een stap naar binnen. In de steriele ruimte staat een piano met daarnaast talrijke andere kleine instrumenten. De jonge componist kijkt wat vertwijfeld om zich heen en aarzelt, maar gaat uiteindelijk toch achter de piano zitten en begint te pielen. Hij is op zoek naar een specifiek geluid, maar hij weet niet precies wat.

Na oeverloze uren verschijnt achter hem een wijze gedaante. Dun gelaat, lang gewaad, grijze haren in een gevlochten staart.

“Zo gaat het nooit lukken”, zegt ze met een bulderende stem. “Want het recept voor muziek, oh jonge componist, bestaat uit twee ingrediënten, en jij kookt nu maar met één. Muziek is een combinatie van geluid en aandacht. De aandacht van de maker, uiteraard, maar zeker ook de aandacht van de luisteraar. Alleen met deze twee ingrediënten in een door jou te bepalen verhouding, ontstaat er muziek.”

Want het recept voor muziek, oh jonge componist, bestaat uit twee ingrediënten, en jij kookt nu maar met één. Muziek is een combinatie van geluid en aandacht. De aandacht van de maker, uiteraard, maar zeker ook de aandacht van de luisteraar. Alleen met deze twee ingrediënten in een door jou te bepalen verhouding, ontstaat er muziek.

Ze vertelt verder: “John Cage bewees in 1952 met zijn 4”33 al dat hoe meer aandacht de muziek krijgt, hoe minder geluid er nodig is. Later bewees hij het tegenovergestelde van die stelling door tijdens een huiskamerconcert in zijn appartement aan een drukke straat in New York niet de pianoklep, maar de ramen wagenwijd open te zetten, en daarmee de kakefonie van takkeherrie tot muziek te maken.”

De jonge componist weegt de woorden en antwoordt na een tijdje: “Misschien moet ik dan niet op zoek naar het perfecte geluid, maar naar de perfecte aandacht. Wil jij mijn aandachtig publiek zijn?”

De wijze oude vrouw mompelt: “Ja hoor, maar misschien zo, ik ben nu even druk.” en ze pakt haar telefoon.

Conponist der Nederlanden

Het is april van dit jaar, ik ben vier maanden onderweg als Componist der Nederlanden en mij is gevraagd een stuk te schrijven voor de Dag van de Componist. De Dag van de Componist is een viering van de hedendaagse Nederlandse muziek, met honderden pop-up concerten door het hele land, strijkkwartetten, amateurkoren, professionele koren, de lijst lijkt eindeloos. Op 20 juni, zo is mij verteld, is het idee dat al deze bezettingen een stuk van me gaan spelen en zingen. Het stuk mag hooguit anderhalve minuut duren, moet heel eenvoudig zijn en dus zowel instrumentaal als a cappella uit te voeren zijn. Ik maak me zorgen over al deze bewegende onderdelen.

Tijdens het schrijfproces vind ik mijn concentratie moeilijk, en na een paar weken lever ik een stuk in waarvan ik denk dat het wel gaat werken, maar wat ik vooral heb geschreven alszijnde een soort creatieve oefening. Er komt in deze periode überhaupt weinig nieuwe muziek tot me, zowel als maker als als luisteraar. Steeds vaker luister ik vluchtig, terwijl ik iets anders aan het doen ben, en echt diep gaat het daarmee niet.

En dat roept een vraag bij me op die ik vandaag centraal wil stellen: wat gebeurt er met hedendaagse klassieke muziek wanneer de diepe aandacht die nodig is om deze muziek te ervaren steeds minder voorhanden is?

Steeds vaker laat ik, en met mij vele anderen, mijn streamingplatform voor me kiezen wat er gedraaid moet worden, met een automatisch gegenereerde playlist, die vaak doel heeft om een sfeer in een ruimte neer te zetten. Een tijdje probeerde ik mijn oude iPod weer in gebruik te nemen, maar dat bleek een grote stap terug ten opzichte van het comfort van een algoritmisch bepaalde, oneindig grote en altijd toegankelijke muziekbibliotheek, verstopt achter een groen icoontje op een apparaat dat naast aandacht voor die bibliotheek ook aandacht vraagt voor kattenfilmpjes, updates van vrienden, bankzaken, AI-chatbots, podcasts over politiek en polyamorie, en een reclame voor een airfryer.

Misschien heeft u deze klaagzang vooral gehoord uit andere monden, of misschien wekt dit bij u de indruk dat dit iets is waar vooral ík mee kamp. Dat is geen onlogische gedachte.

Dus: zijn mensen wel daadwerkelijk zoveel minder goed geworden in het geven van aandacht?
Een paar statistieken.

Intern onderzoek van Spotify naar het skipgedrag van gebruikers concludeert dat een kwart van alle gestreamde nummers binnen de eerste vijf seconden wordt afgebroken, ongeveer de helft van de nummers wordt volledig beluisterd. Dit hardnekkige luistergedrag heeft in de muziekindustrie een eigen term gekregen: “lean-in”-luisteren, met aandacht dus, tegenover “lean-back”-luisteren, op de achtergrond.

Een andere analyse van Spotify-streams door marketingbureau Y2M laat een vergelijkbaar beeld zien: inmiddels zou ruim 21% van de streams in een gemiddelde luistersessie niet door de gebruiker, maar door het algoritme worden bepaald.

Muziek is ook inhoudelijk veranderd. Een recente schatting van de Washington Post ziet dat de gemiddelde songlengte 2,5 seconde per jaar daalt. Muziek wordt dus niet alleen anders beluisterd, maar ook anders geschreven.

U denkt misschien bij uzelf: maar Camiel, dit gaat vooral over popmuziek. Wij maken moderne klassieke muziek. Voor ons gelden andere regels. Wij doen niet aan refreinen en hooks en verdienen ons geld ook niet met royalties. Wij zijn een niche en zullen dat altijd blijven. Toch is er ook bij ons, in de klassieke muziek, een subgenre ontstaan die de logica van de markt en de vervliegende aandacht goed weergeeft: neoklassiek. Neoklassiek is een genre dat bij uitstek geschikt is voor een lean-back luisterervaring. De populariteit van dit genre groeit, de Einaudi’s van de wereld vullen stadions.

En er is nog een ontwikkeling binnen de muziek die lean-back luistergedrag aanjaagt. Kunstmatige intelligentie kan inmiddels op verzoek oneindig veel muziek genereren, binnen een paar seconden. Op streamingdienst Deezer, een van de weinige platforms die hier cijfers over deelt, is inmiddels meer dan de helft van de uitgebrachte muziek volledig door AI gegenereerd. Dat klinkt eng, maar: uit onderzoek blijkt dat slechts 1% van de daadwerkelijke luistertijd naar AI-muziek gaat. Met andere woorden: veel volume, nauwelijks aandacht.

En toch, eerlijk is eerlijk, als de rechtbank in München een paar weken geleden oordeelt dat AImodel Suno auteursrecht heeft geschonden en schadevergoeding moet betalen aan de Duitse auteursrechtenorganisatie Gema, sta ik te juichen in mijn woonkamer.

Maar Camiel: technologie doet toch wel wat het altijd doet: de wereld ingrijpend veranderen. Waarom is het zo belangrijk dat die diepe aandacht verdwijnt? Heb je niet ook een verantwoordelijkheid als maker om mee te gaan in deze verandering?

Eigenlijk klopt die vraag niet helemaal. Er is misschien niet minder aan totale aandacht, er is minder aan eenzijdige aandacht. Vroeger verveelden we ons en was er weinig te doen, dus zochten we zelf iets om onze volle aandacht aan te geven. Nu is het omgekeerd. Alles vraagt de hele dag door om een stukje van ons, en volle focus is niet meer de standaard werkvorm, het is iets wat we actief moeten opzoeken en verdedigen.

We kunnen het trouwens, wel nog gewoon. Dat mensen nog altijd drie uur durende films uitzitten bewijst dan ook niet dat er niets aan de hand is, maar vooral dat we die aandacht nu veel bewuster moeten reserveren. En dat bewustzijn, dáár zit volgens mij de verantwoordelijkheid voor ons makers. Muziek maken anno 2026 is niet meer alleen maar het samenbrengen van geluid, het is ook iets vrágen. Ik componeer, dus ik vraag nu een stukje van uw schaarser wordende aandacht. Die vraag mag ik als componist niet als vanzelfsprekend beschouwen, en dat is, vind ik, hoe de moderne klassieke muziek zich moet verhouden tot het nu. Beginnend met het bewustzijn dat de aandacht gevraagd, misschien zelfs wel verdiend moet worden.

Dag van de Componist

Terug naar de Dag van de Componist. Het is 20 juni en overal in Nederland worden er concerten georganiseerd op allerlei locaties. Ik mag meereizen met een muzikale treinrit van Arnhem naar Groningen, waarbij er op de stations concerten worden gegeven in de hal, én in de trein. Musici spelen werken van Nederlandse componisten. Saxofoonkwartetten, vioolduo’s, enzovoorts.

Het is een prachtig concept. In plaats van het publiek naar de concertzaal te halen, halen we de concertzaal naar het publiek. In de trein spelen topmusici mooie Nederlandse werken, die opvallend goed overeind blijven buiten een podium. Toch is het een apart tafereel: reizigers die eigenlijk hadden verwacht rustig in een trein te zitten, worden nu verrast met livemuziek. Na enkele initiële minuten van opwinding merk je dat veel reizigers toch een beetje hun aandacht verliezen, in hun telefoon verzinken en de musici, op een aantal betrokken luisteraars na, toch vooral voor zichzelf aan het spelen zijn.

Dat is niet erg, we organiseren zo’n dag vooral om mensen stil te laten staan bij de kracht van livemuziek, en we doen het natuurlijk voor dat handjevol luisteraars die we wél weten te raken, en dat lukt op de stationspleinen eigenlijk verrassend goed. Maar het zet me wel aan het denken: dit soort doorwrochte muziek kan eigenlijk niet bestaan zonder echte aandacht.

De dag na de treinreis vindt een slotconcert plaats in TivoliVredenburg, en ik mag het geheel aan elkaar praten. Er klinken een aantal prachtige composities van componisten die in Nederland wonen, begeleid door het Radio Philharmonisch Orkest en er worden prijzen uitgereikt. Joey Roukens wint de Buma Classical Award, en Huba de Graaff ontvangt de Buma Classical Lifetime Achievement Award. Tijdens haar speech zegt ze iets dat perfect de woorden geeft aan ruwe gedachtes die ik de dag ervoor ook had in de trein. Ze pleit voor een hernoeming van de term Klassieke Muziek.

Ze stelt dat klassieke muziek niet alleen stoffig klinkt en associaties oproept met mannen die pruiken dragen en die niet-ingewijden afschrikken, maar ook dat de term meer dan eens gekaapt is door extreemrechtse politieke clubjes.

Nee, zegt ze, er is eigenlijk geen sprake meer van Klassieke Muziek. We moeten het eigenlijk hebben over Muziek met Klassieke Aandacht. Muziek die je tot je neemt in volle overgave. Die je ervaart terwijl je maar één ding tegelijk doet. En dat is dus een schaarser wordend goed, maar niet overal.

Ik wil Huba’s slimme voorstel om klassieke muziek vanaf nu muziek met klassieke aandacht te noemen nog een stapje verder trekken. Ik denk namelijk dat in deze tijd van veranderende aandacht er zich een nieuwe overtuigingskracht aandient bij de Nederlandse concertzalen. Een unique-selling-point, om het maar zakelijk uit te drukken, die we meer kunnen inzetten.

Podia zijn één van de laatste plekken waar je nog iets met volle aandacht doet. Concertzalen in Nederland hebben nóg een functie naast het zijn van een podium voor cultuur, namelijk het zijn van een trechter voor de aandacht van de bezoeker. Een soort vrijhaven. En dat vinden mensen fijn. Het is fijn als iets of iemand je volle concentratie afdwingt. Ik denk dat podia en festivals in Nederland daar meer op mogen inzetten. Misschien zijn telefoonlockers voor aanvang van een concert hier mooie toevoegingen aan, of een borrel na afloop om na te praten, of enkele minuten stilte voordat een concert begint. Hier ligt, denk ik, in ons kleine land met ook kwetsbare podia voor nieuwe muziek, een nieuwe waarde voor onze bezoekers.

Na Huba’s mooie woorden klinkt Joey Roukens’ nieuwe vioolconcert als afsluiter van de avond, Out of the Deep, met Simone Lamsma als solist. Ik ga in de zaal zitten en hoor hoe Roukens een stuk heeft gecomponeerd dat snakt naar adem, dat voelt als een grote tocht naar de oppervlakte van het water. Het orkest windt zich als een waterslang om Lamsma heen, en haar noten zijn vol met kracht en diepte en liefde en virtuositeit en ik heb kippenvel van het begin tot eind. Bij de slotnoot heb ik tranen in mijn ogen. Dat heb ik alleen maar omdat deze muziek werd ervaren door een bezoeker die met dezelfde aandacht luisterde, als de aandacht waarmee het gecomponeerd is, en dié aandacht, dát is wat een concertzaal afdwingt, dát is onze grote kracht, en dát moet vandaag ons antwoord zijn.

Camiel Jansen, 2026